Zgodnie z Kodeksem pracy, każdej osobie zatrudnionej na podstawie umowy o pracę, powołania, wyboru, mianowania oraz spółdzielczej umowy o pracę przysługuje prawo do 20 lub 26 dni urlopu wypoczynkowego. Powinien on być coroczny, nieprzerwany i płatny. Ale wymiar urlopu zależy od wielu czynników, dlatego jego wyliczenie nie zawsze jest proste.
1. Wymiar urlopu wypoczynkowego – kiedy przysługuje 26 dni urlopu?
Prawo do urlopu wypoczynkowego jest jednym z podstawowych praw pracowniczych. Gwarantują je zarówno akty prawa międzynarodowego, jak i przepisy krajowe, w tym Konstytucja RP oraz Kodeks pracy.
Zgodnie z art. 154 § 1 Kodeksu pracy wymiar urlopu wypoczynkowego wynosi:
- 20 dni – jeśli staż urlopowy pracownika jest krótszy niż 10 lat,
- 26 dni – jeśli pracownik posiada co najmniej 10-letni staż urlopowy.
W przypadku osób zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy liczba dni urlopu jest ustalana proporcjonalnie do wymiaru etatu. Podstawą obliczeń pozostaje wymiar 20 lub 26 dni, a niepełne dni urlopu zaokrągla się w górę do pełnego dnia. Przykładowo pracownik zatrudniony na pół etatu ma prawo do 10 lub 13 dni urlopu rocznie, w zależności od swojego stażu urlopowego.
Warto pamiętać, że niektórym grupom zawodowym przysługują dodatkowe dni wolne. Dotyczy to m.in.:
- osób z orzeczoną niepełnosprawnością – dodatkowe 10 dni urlopu rocznie,
- inwalidów wojennych i kombatantów – dodatkowe 10 dni urlopu rocznie,
- nauczycieli – urlopu przypadającego w okresie ferii i wakacji,
- pracowników socjalnych – dodatkowych 10 dni urlopu co 2 lata po 5 latach pracy w zawodzie,
- sędziów i prokuratorów – dodatkowych 6 dni urlopu po 10 latach pracy oraz 12 dni po 15 latach pracy.
Celem urlopu wypoczynkowego jest regeneracja sił pracownika, dlatego co do zasady powinien on zostać wykorzystany w naturze. Wypłata ekwiwalentu pieniężnego za niewykorzystany urlop jest możliwa jedynie w wyjątkowych przypadkach, przede wszystkim przy rozwiązaniu lub wygaśnięciu stosunku pracy.
2. Jak sprawdzić, ile dni urlopu Ci przysługuje?
Wiesz już, że podstawowy wymiar urlopu wypoczynkowego wynosi 20 lub 26 dni rocznie. O tym, który wymiar Ci przysługuje, nie decyduje jednak wyłącznie liczba przepracowanych lat.
Przy ustalaniu prawa do urlopu pracodawca bierze pod uwagę tzw. staż urlopowy, na który składają się zarówno okresy zatrudnienia, jak i ukończone etapy edukacji. Dlatego prawo do 26 dni urlopu możesz uzyskać wcześniej niż po 10 latach pracy na podstawie umowy o pracę.
Wymiar urlopu wypoczynkowego zależy od stażu pracy i wykształcenia pracownika. Do stażu pracy, od którego uzależniony jest wymiar urlopu, wlicza się:
- okresy pracy,
- okres nauki,
- inne okresy zaliczane na podstawie przepisów.
Zgodnie z art. 155 § 1 Kodeksu pracy do stażu urlopowego wlicza się:
- zasadniczą lub równorzędną szkołę zawodową – maksymalnie 3 lata,
- średnią szkołę zawodową – maksymalnie 5 lat,
- średnią szkołę zawodową dla absolwentów zasadniczych szkół zawodowych – 5 lat,
- liceum ogólnokształcące – 4 lata,
- szkołę policealną – 6 lat,
- studia wyższe – 8 lat.
Warto pamiętać, że okresy nauki nie sumują się. Oznacza to, że jeśli ukończyłeś kilka szkół, do stażu urlopowego wlicza się tylko ten okres, który jest najkorzystniejszy.
Przykładowo, osoba, która ukończyła liceum, a następnie studia wyższe, otrzymuje do stażu urlopowego 8 lat za studia, a nie łącznie 12 lat. W takiej sytuacji wystarczą jeszcze 2 lata zatrudnienia, aby osiągnąć 10-letni staż urlopowy i uzyskać prawo do 26 dni urlopu wypoczynkowego.
Do okresu zatrudnienia, od którego zależy prawo do urlopu i wymiar urlopu, wlicza się okresy poprzedniego zatrudnienia, bez względu na przerwy w zatrudnieniu oraz sposób ustania stosunku pracy. W przypadku jednoczesnego pozostawania w dwóch lub więcej stosunkach pracy wliczeniu podlega także okres poprzedniego niezakończonego zatrudnienia w części przypadającej przed nawiązaniem drugiego lub kolejnego stosunku pracy.
Do stażu pracy, od którego zależy wymiar urlopu wypoczynkowego, nie wlicza się:
- okresu pracy na podstawie umowy – zlecenia i innej umowy cywilnoprawnej,
- okresu prowadzenia działalności gospodarczej,
- okresu urlopu bezpłatnego – art. 174 § 2 k.p.
Warto również znać pojęcie urlopu uzupełniającego. Przysługuje on pracownikowi, który w trakcie roku kalendarzowego osiągnął staż uprawniający do wyższego wymiaru urlopu. Jeśli wcześniej wykorzystał już urlop w niższym wymiarze, otrzyma dodatkowe dni wolne stanowiące różnicę między dotychczasowym a nowym wymiarem urlopu.
3. Wymiar urlopu w pierwszym roku pracy i podczas okresu próbnego
Osoby rozpoczynające pierwszą pracę na podstawie umowy o pracę nie nabywają od razu prawa do pełnego wymiaru urlopu wypoczynkowego. Dotyczy to również pracowników zatrudnionych na okres próbny, jeśli jest to ich pierwsze zatrudnienie w ramach stosunku pracy.
W pierwszym roku pracy urlop naliczany jest stopniowo. Po każdym przepracowanym miesiącu pracownik nabywa prawo do 1/12 rocznego wymiaru urlopu, czyli odpowiednio 1/12 z 20 lub 26 dni. Oznacza to, że liczba dostępnych dni wolnych zwiększa się wraz z kolejnymi miesiącami zatrudnienia.
Przykład 1
Anna podczas studiów pracowała na podstawie umów zlecenia. W styczniu po raz pierwszy podjęła pracę na umowę o pracę. Ponieważ przysługuje jej 20 dni urlopu rocznie, po każdym przepracowanym miesiącu nabywa prawo do 1,67 dnia urlopu (20 ÷ 12). Po trzech pełnych miesiącach pracy zgromadzi więc 5 dni urlopu i będzie mogła wykorzystać je na dłuższy wypoczynek. Od początku kolejnego roku kalendarzowego uzyska natomiast prawo do pełnej puli 20 dni urlopu.
Inaczej wygląda sytuacja pracowników, którzy mają już za sobą co najmniej rok pracy na etacie. Jeśli podejmują zatrudnienie u nowego pracodawcy w trakcie roku, przysługuje im urlop w wymiarze proporcjonalnym do okresu zatrudnienia przypadającego do końca danego roku.
Przykład 2
Kuba ukończył studia wyższe i przez 5 lat pracował na podstawie umów o pracę, dlatego przysługuje mu 26 dni urlopu rocznie. Po kilku miesiącach przerwy zawodowej rozpoczął nową pracę od lutego. W związku z tym jego urlop za ten rok został ustalony proporcjonalnie i wynosi 24 dni (26 × 11/12, po zaokrągleniu do pełnego dnia). Niezależnie od tego, że początkowo był zatrudniony na okres próbny, od początku pracy nabywał prawo do urlopu zgodnie z zasadami obowiązującymi pracowników posiadających już wcześniejszy staż pracy.
Jak widać, wymiar urlopu zależy nie tylko od stażu urlopowego, lecz także od momentu rozpoczęcia zatrudnienia oraz przebiegu dotychczasowej kariery zawodowej.
Warto również pamiętać, że od 2023 roku pracownicy mogą korzystać z dodatkowych uprawnień, takich jak urlop opiekuńczy (5 dni) oraz zwolnienie od pracy z powodu działania siły wyższej (2 dni). Są to jednak odrębne uprawnienia i nie wpływają na wymiar urlopu wypoczynkowego. Niewykorzystane dni tych zwolnień nie przechodzą na kolejny rok kalendarzowy.
Zmiany w tekście: uprościłam wyjaśnienia dotyczące naliczania urlopu w pierwszym roku pracy, usunęłam potoczne zwroty, doprecyzowałam różnicę między pierwszym zatrudnieniem a zmianą pracodawcy oraz skróciłam przykłady, zachowując ich praktyczny charakter.
